بهنام خدا
اشاره:
از جمله موضوعات مهمي كه دو دهه گذشته در جامعه علمي ما اقبال درخور توجهي بهآن شده و به مفهومي توسعهيافته تبديل شده، ميتوان به «امنيت» اشاره داشت. «امنيت» مفهومي پيچيده و چند لايه است كه بررسيهاي علمي حكايت از ضرورت تحليل آن در سطوح مختلف فردي، اجتماعي، ملي و فراملي دارد.
افزون بر امنيت ملاحظات بومي و اسلامي در فهم اين مطلب بسيار تاثيرگذار و با اهميت است. بههمين دليل است كه امروزه پرسش از گفتمان اسلامي امنيت، سوالي مهم و با اولويت نخست ارزيابي ميگردد.
بعد ديگر مباحث امنيتي، به طرح رويكرد جامعهشناختي در تحليل و فهم امنيت بازميگردد كه امروزه با جامعهشناسي امنيت شناسانده ميشود. هردو ملاحظه بالا ما را به آنجا رهنمون شد تا با آقاي دكتر اصغر افتخاري مجري طرح «امنيت اجتماعي از ديدگاه اسلام» گفتوگويي را داشته باشيم.
جناب آقاي دكتر افتخاري داراي دكتراي علوم سياسي از دانشگاه امام صادق عليهالسلام ميباشد و هماكنون عضو هيئت علمي و معاون پژوهشي دانشگاه امام صادق عليهالسلام نيز است. حوزه تخصصي وي «امنيت پژوهي» است و تاكنون حدود 10 عنوان كتاب و بيش از 100 عنوان مقاله در اين حوزه چاپ و منتشر ساخته است. ايشان سردبير فصلنامه مطالعات راهبردي، اولين نشريه تخصصي در حوزه امنيت پژوهي در كشور ميباشد و با نشريات متخصص ديگر اين حوزه- همچون راهبرد دفاعي- همكاري علمي دارد.
لازم بهذكر است جهت آشنايي با جناب آقاي دكتر افتخاري و آثار وي ميتوانيد به آدرس www.eftekhary.ir مراجعه فرماييد.
در ادامه مشروح گفت وگوي به عملآمده با دكتر افتخاري به نظرتان ميرسد. از ايشان كه به سوالات ما بهصورت مبسوط پاسخ داده و نسبت به اصلاح و نهايي شدن آن، وقتي مضاعف مبذول داشتهاند، تشكر ميگردد.
سوال: به عنوان پرسش آغازين خواهشمند است موضوع تحقيق و ساختار آن را براي خوانندگان توضيح دهيد.
دكتر افتخاري: موضوع پروژه حاضر را «امنيت اجتماعي»، شكل ميدهد. چنانكه مطلع هستيد «امنيت» در جامعه علمي ما از سابقهپژوهي اندكي (از حيث زماني) برخوردار است. بهگونهاي كه اگر دو دهه قبل كسي مايل به پژوهش و مطالعه در اين زمينه بود، شايد آثار مرجع براي مطالعه در حد انگشتان يك دست هم نبود. اما اتفاق ميموني در اين حوزه رخ داد و در كمتر از دو دهه، جهشي بزرگ در امنيتپژوهي پديد آمد. امروزه جامعه علمي ايران در اين حوزه غني و درخور توجه است و حتي ميتوان ادعا كرد كه در حوزه نظريههاي امنيتي و الگوهاي كاربردي داراي نظر و ديدگاه مستقل است. بهعبارت ديگر ملاحظات بومي موضوعيت يافته و افراد و مراكز متعددي در مقام توليد چنين ديدگاهي هستند. البته در اين خصوص مراكزي چون پژوهشكده مطالعات راهبردي، موسسه ابرار معاصر تهران و موسسه مطالعات ملي نقش درخور توجهي داشتهاند؛ به ويژه پژوهشكده مطالعات راهبردي كه بنيانگزار مطالعات امنيتي علمي در جامعه ما بوده است. امروزه مراكز، متعددتر و متنوعتر شدهاند و خوشبختانه وضعيت خيلي متفاوت است؛ بهگونهاي كه نميتوان نقش مراكزي چون دانشگاه عالي دفاع ملي، مركز بررسيهاي استراتژيك، دانشگاه علوم انتظامي، مركز تحقيقات راهبرد دفاعي و ... مراكز مهم ديگري كه مجال توجه به همه آنها در اينجا نيست؛ ناديده انگاشت. از آنجمله «گروه مطالعات امنيت اجتماعي» در پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات امنيت اجتماعي را داريم كه با تصدي موضوع مهم و حساس «امنيت اجتماعي» گام بزرگي را در اين حوزه علمي- كاربردي برداشته است.
طرح «امنيت اجتماعي در اسلام» يكي از طرحهاي پژوهشي اين گروه در حال انجام است و در آن تلاش ميشود تا رويكردي اسلامي به موضوع بحث تبيين شود و از اين حيث طرح از مطالعات بومي بهشمار ميآيد.
به همين خاطر ساختار پروژه بهگونهاي طراحي شده تا مباني نظري و مفهومي امنيت اجتماعي در قرآن كريم و سنت بهبحث گذارده شود. در واقع موضوع از منظر منابع معتبر ديني مورد بررسي قرار ميگيرد و در نهايت روايتي اسلامي از موضوع ارائه ميشود.
سوال: آقاي دكتر آيا اصولاً طرح يك موضوع كاملاً جديد و امروزي در فضاي اسلامي موضوعيت دارد؟ آيا اين سوال را نميتوان جدي ارزيابي كردكه چگونه: ميتوان از موضوعي كه در زمان نزول قرآن و حكومت نبوي مطرح نبوده، در زمان حال سوال كرد؟ آيا اين امر به تحميل ديدگاههاي جديد به قرآن و اسلام نميشود؟
دكتر افتخاري: همانگونه كه اشاره كرديد، سوال جدي و اساسي است و من هم با اين حساسيت موافق هستم، اما پاسخ آن منفي است. بهعبارت ساده و مختصر اسلام از ظرفيت پاسخگويي به اين سوالها برخوردار است؛ اما چند نكته را بايد توجه داشت:
اول. ويژگيهاي اسلام منحصربه فرد است. دين خاتم، جامع و براي همه زمانها است. نميتوان دين را جاوداني دانست و سپس در مواجهه با مسائل مهمي چون امنيت آن را صامت فرض كرد.
دوم. دين اسلام، سياسي است و اصولاً سياست را نميتوان از آن جدا كرد. اگر چنين كنيم به اسلام خدمتي نكردهايم بلكه آن را تحديد و تحريف نمودهايم. لذا مقتضاي هويت اسلامي، تحليل مسائل سياسي و از آن جمله امنيت است.
سوم. امنيت نياز بنيادين و فطري انسان است و اسلام براي تمامي نيازهاي بنيادين، ديدگاه، اصول راهبردي و ملاحظات ماهوي دارد. لذا امنيت هم، از اين حكم مستثني نيست.
با اين توضيحات ميخواستم بگويم كه مدعيان عدم وجود «نظريه اسلامي امنيت» بايد ادله مقبولي بياورند كه ادعايشان قابل فهم و پذيرفتني گردد والا اصل برخلاف آن است و اگر ما تاكنون از رويكرد اسلامي صحبت نكردهايم، كمكاري ما است.البته از حيث هم بايد اشاره كنم كه خوشبختانه منابع خوب (ولو اندكي) وجود دارد كه اصول ديدگاه امنيتي اسلام را مطرح و ارائه نمودهاند. لذا عملاً دين نشان داده كه توانايي اين كار را دارد. البته من هم معتقد هستم كه «روش» خيلي مهم است. بهگمان من اگر بهدنبال گرفتن تاييد از دين براي نظريههاي موجود باشيم، روش مناسبي اتخاذ نشده و از بوته نقد نميتواند سالم به درآيد. اما اگر با رويكردي درونديني به موضوع بنگريم و پديدهها را درون آن تحليل كنيم، آنگاه نظريه دين آشكار خواهد شد.
سوال: بازگرديم به «امنيت اجتماعي»، منظور شما در اين طرح از اين اصطلاح چيست و حدود مفهومي آن كدامند؟
دكتر افتخاري: از امنيت اجتماعي در زبان فارسي چند تلقي تخصصي پديد آمده كه اگر چه متفاوت است اما همگي به اعتباري صحيح است. لذا محققان بايد ابتدا اين اعتبار را بيان كنند و تحقيق خود را درون آن سازماندهي كنند. مهمترين اين تلقيها عبارتند از:
اول. يك رويكرد عام داريم كه از «امنيت اجتماعي» به «امنيت جامعه» اشاره دارد كه فراگير بوده و همه ملاحظات امنيتي جامعه- اعم از سياسي، اقتصادي، ارتباطي و ... – را شامل ميشود.
در اين حالت به اصطلاح Security of Society مدنظر است و ترجمه «امنيت اجتماعي» به تسامح براي آن ميآيد (كه البته اينجانب «امنيت جامعه» را مناسبتر ميدانم).
دوم. رويكرد بعدي قدري خاص تر و محدودتر شده و منظور امنيت افراد در حيات اجتماعي است. بدين معنا كه جان، مال، ناموس و منافع افراد در جامعه از گزند ديگران در امان باشد. اين تعريف كه با رويكرد نيروي انتظامي مطابقت دارد به «امنيت عمومي» (Public Security) نزديك ميشود و به نظر اينجانب كاربرد امنيت اجتماعي براي آنهم تسامحي بوده و چندان هم توصيه نميشود.
سوم. رويكرد سوم به شبكه/ تور ايمنياي اشاره دارد كه حيات جمعي را براي افراد جامعه ايمن ميسازد. در زبان انگليسي Social Security (كه معادل فارسي امنيت اجتماعي است) براي اين معنا بهكار ميرود. اما بايد توجه داشت كه ما در فارسي «تامين اجتماعي» را بيشتر براي اين معنا بهكار ميبريم. لذا اين كاربرد كاملاً تخصصي است، اما بايد در مصاديق آن دقت شود.
چهارمين رويكرد، به مسئله مهم هويت باز ميگردد. در زبان غربي و متاثر از مطالعات مكتب كپنهاگ (بهويژه مطالب باري بوزان و همكارش اُلي ويور) واژه جديدي توليد شده كه Societal Security باشد. در زبان فارسي اين هم به اشتباه «امنيت اجتماعي» ترجمه شده كه كار را دشوار ساخته است. اينجانب «امنيت اجتماعي شده» را پيشنهاد دادهام و موضوع آن اصلاً مباحث سهگانه قبلي نيست. يك رويكرد،گفتماني تازه است كه هويت را بهعنوان مسئله اصلي امنيت ميشناساند.
در مجموع بهنظر ميرسد كه در زبان فارسي نوعي آشفتگي مفهومي پديد آمده كه بايد مديريت زباني شود. امنيت اجتماعي در قالبهاي متفاوتي فهم شده و لذا مرزهاي مفهومي آن كمرنگ شده است. در تحقيق حاضر امنيت اجتماعيشده هم موضوعيت دارد و اينكه پرسش ما متوجه اين بحث جديد هم ميباشد. از اين حيث صرفاً رويكردهاي سهگانه قبلي را به بحث نخواهيم گذارد و اين مرز تمايز و برجستگي تحقيق حاضر از متون پيشين است كه ميتوان ادعا كرد در آن مباحث هويتي در كنار ملاحظات مربوط به جان، مال و ... افراد در جامعه (امنيت جامعه) لحاظ ميشود.
سوال: آقاي دكتر در مطالعه حاضر چه چارچوب نظريي بهعنوان مبنا انتخاب شده كه در ارتباط و همراه با اصول معرفتي اسلام هم باشد و بدين وسيله اعتبار و روايي نتايج افزايش يابد؟
دكتر افتخاري: خوشبختانه طي مطالعات يك دهه قبل اينجانب در بحث از امنيت، موضوع مهم طراحي يك چارچوب نظري بومي و ديني در حوزه امنيت دنبال و در نهايت نتيجه داده است. پيشنهاد گفتمان ايجابي و سلبي در مطالعات امنيتي، موضوعي است كه با همين رويكرد انجام شده است. بهعبارت ديگر در مقام طراحي اين الگو، اينجانب مباني اسلام بر فهم امنيت را مدنظر داشتهام و آن را بهشكل بومياي عرضه كردهام كه هماكنون ميتواند راهگشاي تحقيق حاضر باشد. لذا مي توان اظهار داشت كه گفتمان امنيت ايجابي در بحث از «امنيت اجتماعي شده» مبناي بحث مرا تشكيل ميدهد.
سوال: ببخشيد كه در ميان سخن شما وارد ميشوم. اصول اين گفتمان چيست و چگونه تعريف شده است.
دكتر افتخاري: امنيت در گفتمان سلبي بر نبود «تهديد» دلالت دارد. لذا ميتوان آن را چنين تعريف كرد: وضعيتي كه در آن منافع بازيگر از سوي ديگران يا موضوع تهديد واقع نميشود و يا در صورت وقوع تهديد احتمالي، امكان مديريت آن را براي بازيگر مورد تهديد، وجود دارد. اين گفتمان سختافزارانه، بروننگر و بهشدت قدرت محور است. لذا امنيت به قدرت تقليل مييابد.
اما در گفتمان ايجابي، مبنا، رضايت است؛ يعني امنيت نسبي است ميان خواستهها با داشتهها. با اين تعريف، امنيت، وضعيتي است كه در آن بين خواستههاي شهروندان با كارآمدي نظام سياسي نسبتي متعادل وجود داشته باشد كه در آن جامعه توليد رضايتمندي نمايد. اين تعريف نرمافزارانه، دروننگر و بربنياد رضايت (تا قدرت) است. مطابق تحليلهاي جديد، قدرت نرم (Soft Power) تا قدرت سخت (Hard Power) موضوعيت دارد. بهنظر ميرسد كه گفتمان امنيت ايجابي، از ظرفيت بالايي براي فهم و كاربردي نمودن «منيت اجتماعي شده» برخوردار است كه ما در تحقيق حاضر بدان عطف توجه نمودهايم.
سوال: بهعنوان آخرين پرسش، چه نتايجي از اين تحقيق متصور است كه انجام آن را ضروري ساخته است؟
دكتر افتخاري: در تحقيق حاضر چند ملاحظه مهم مدنظر است:
اول. غنيسازي متون علمي مربوط به امنيتپژوهي با رويكرد ايراني. چنانكه در ابتدا هم، عرض كردم، الحمدا... پژوهشگران ايراني، خوب به اين موضوع عطف توجه كردهاند و بايد اين رويكرد تقويت شود. براي مثال ما در بحث از «روش و نظريه در امنيت پژوهي» ديدگاههاي خوبي را عرضه كردهايم كه كاملاً ايراني و بومي است. حال آنكه در متون اروپايي و آمريكايي اين موضوع با اين وسعت و دقت مطرح نشده است. لذا بايد حوزه متون ايراني توسعه يابد و اين پروژه در اين زمينه ميتواند كمك كند.
دوم. بوميسازي مقوله امنيت بهويژه با عنايت به گفتمان اسلامي كه ضرورتي بسيار مهم بهشمار ميآيد ما نيازمند تحليل اسلامي مقوله امنيت هستيم و اين طرح ميتواند در اين زمينه كمك كند. البته بايد توجه داشته باشيم كه در حوزه آموزش هم ارائه متون علمي با رويكرد اسلامي جايش خالي است كه انشاءا... اين پروژه بتواند كمكي به رفع اين نقيصه كند.
سومين ملاحظه به جنبه كاربردي بحث برمي گردد. بهنظر ميرسد حوزه اجرا بهدليل آشفتگي مفهومي امنيت اجتماعي، در طراحي الگو دچار مشكل است. تحقيق حاضر اين نقيصه را مدنظر دارد و با ارائه بحث در حوزه امنيت اجتماعي شده، تلاش مي كند مرزهاي مفهومي را برجسته و معنادار سازد.
اميد آنكه با تحقق اين اهداف، گامي كوچك در راستاي تقويت ضريب ايمني جامعهمان بتوانم برداريم.
مجدداً از شما براي شركت در اين گفتوگو و وقتي كه جهت بازخواني و نهايي كردن متن گذارديد، تشكر مينمايم.
مصاحبه، تهيه و تنظيم: زهرا نوايي لواساني
«امنيت اجتماعي شده» و گفتمان اسلامي
در گفتوگو با «دكتر اصغر افتخاري» مجري طرح پژوهشي «امنيت جامعه (اجتماعي) از ديدگاه اسلام» يكي از مجموعه طرحهاي پژوهشي طرح ملي مطالعات امنيت اجتماعي (جامعه) كه توسط گروه مطالعات امنيت و جامعه درحال اجراست.